Alunbre
Alunbrea konposatu kimiko bat da; hain zuzen, metal tribalente baten (aluminioa, adibidez) eta metal monobalente baten sulfato bikoitz hidratatua. Formula orokorra XAl(SO4)2·12 H2O da, non X potasioa edo amonioa bezalako katioi monobalentea den.[1] Berez, alunbreak askotan potasio alunbreari egiten dio erreferentzia, KAl(SO4)2·12 H2O formularekin. Beste alunbre batzuek ioi monobalentearen izena hartzen dute, hala nola sodio alunbreak eta amonio alunbreak.
Alunbre izena ere erabiltzen da, modu orokorragoan, formula eta egitura bera duten gatzetarako. Izen hori ez da erabiltzen aluminioa beste ioi metaliko tribalente batekin (kromoIII-a, adibidez) ordezkatzen denean, edo sufrea beste kalkogeno batekin (selenioa, adibidez) ordezkatzen denean.[1] Analogo horien artean ohikoena kromo alunbrea da, KCr(SO4)2·12 H2O.
Industria gehienetan, alunbre izena aluminio sulfatoari erreferentzia egiteko erabiltzen da, Al2(SO4)3·n H2O (n aldagaia zenbaki oso bat da, eta haren balioa alunbreak xurgatzen duen ur-kantitatearen araberakoa da). Aluminio sulfatoa malutapen industrial gehienetarako erabiltzen da[1](or766). Medikuntzan, alunbre hitzak txerto-laguntzaile gisa erabiltzen den aluminio hidroxidozko gelari ere egin diezaioke erreferentzia.[2]
Ekoizpena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Alunbre batzuk mineral gisa ekoizten dira; garrantzitsuena alunita da.
Alunbre garrantzitsuenak (potasio-, sodio- eta amonio-alunbrea) industrian ekoizten dira. Ohiko prozedurek aluminio sulfatoaren eta sulfato katioi monobalentearen konbinazioa inplikatzen dute.[3] Aluminio sulfatoa lortzeko, oro har, hainbat mineral tratatzen dira azido sulfurikoarekin, hala nola eskistoa, bauxita eta kriolita.[4](or767)
Motak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Aluminioan oinarritutako alunbreei katioi monobalentearen araberako izena jartzen zaie.
Alunbrerik garrantzitsuenak:
- Potasio alunbrea, KAl(SO4)2·12 H2O
- Sodio alunbrea, NaAl(SO4)2·12 H2O
- Amonio alunbrea, NH4Al(SO4)2·12 H2O
Beste metal alkalinoek ez bezala, litioak ez du alunbrerik osatzen bere ioiaren tamaina txikiagatik.
Propietate kimikoak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Aluminioan oinarritutako alunbreek hainbat propietate kimiko dituzte amankomunean: Uretan disolbagarriak dira; zapore lehorgarria, azidoa eta gozoa dute; azido gisa erreakzionatzen dute tintaroi urdina gorri bihurtzean, eta egitura oktaedriko erregularrean kristalizatzen dira.
Alunbreetan, ioi metaliko bakoitzak sei ur-molekula ditu inguruan. Alunbre gatzak berotzen direnean, likidotu egiten dira; berotzeak jarraitzen badu, kristalizazio-urak askatzen dira, gatzak aparra eratzen du eta apar hori puztu egiten da, eta azkenean hauts amorfo bat geratzen da.[4](or766)
Kristal-egitura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Alunbreak hiru kristal-egitura ezberdinetako batean kristalizatzen dira. Mota horiei α-, β- eta γ-alunbreak deritze. Alunbreen lehen X izpien kristal-egiturak 1927an argitaratu zituzten James M. Cork eta Lawrence Bragg-ek.