ବୋନଧର୍ମ
ବୋନ୍ , ଯାହାକୁ ୟୁଙ୍ଗଡ୍ରଙ୍ଗ ବୋନ୍ ( ତିବ୍ବତୀ : གཡུང་དྲུང་བོན་ , Wylie : ଗ୍ୟୁଙ୍ଗ ଡ୍ରୁଙ୍ଗ ବୋନ୍ , ZYPY : ୟୁଙ୍ଗଚୁଙ୍ଗ ପୋନ୍ , ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ 'ଶାଶ୍ୱତ ବୋନ୍' ) , ହେଉଛି ସ୍ବଦେଶୀ ତିବ୍ବତୀୟ ଧର୍ମ ଯାହା ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ସହିତ ଅନେକ ସମାନତା ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଇଥାଏ । ଏହା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଭାବରେ ଦଶମ ଏବଂ ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା [୧] କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଚୀନ ତିବ୍ଦତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ବଜାୟ ରଖିଛି। ତିବ୍ଦତରେ, ବିଶେଷକରି ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ଏବଂ ଆଖପାଖ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକରେ ବୋନ୍ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଖ୍ୟାଲଘୁ ଧର୍ମ । [୨] [୩]
ବୋନ୍ ଏବଂ ତିବ୍ଦତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିବା ସମ୍ପର୍କ ବିତର୍କର ବିଷୟ ଅଟେ । ଆଧୁନିକ ବିଦ୍ୱାନ ଜେଫ୍ରି ସାମୁଏଲ୍ଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ , ଯଦିଓ ବୋନ୍ " ମୂଳତଃ ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ପ୍ରକାରଭେଦ " ଏବଂ ନିଙ୍ଗ୍ମା ସହିତ ଅନେକ ସମାନତା ରହିଛି , ଏହା କିଛି ପ୍ରକୃତ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାକ୍-ବୌଦ୍ଧ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଡେଭିଡ୍ ସ୍ନେଲଗ୍ରୋଭ୍ ସେହିପରି ବୋନ୍ କୁ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ଏକ ରୂପ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି , ଯଦିଓ ଏହା ଏକ ବିପରୀତବାଦୀ ( Heterodoxy ) ପ୍ରକାରର। ସେହିପରି , ଜନ୍ ପାୱାର୍ସ ଲେଖିଛନ୍ତି ଯେ " ଐତିହାସିକ ପ୍ରମାଣ ସୂଚାଇ ଦିଏ ଯେ ବୋନ୍ କେବଳ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ଏକ ଆତ୍ମ-ସଚେତନ ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା " ।
" ବୋନପୋସ " (ୱାଇଲି : ବୋନ ପୋ ) ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ବୋନ୍ ଅନୁଗାମୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ଏହି ଧର୍ମ ହିମାଳୟର କୈଳାସ ପର୍ବତ ନିକଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଝାଙ୍ଗଝୁଙ୍ଗ ନାମକ ଏକ ରାଜ୍ୟରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା । ବୋନପୋସମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ ବୋନ ପ୍ରଥମେ ଝାଙ୍ଗଝୁଙ୍ଗ ଏବଂ ତା'ପରେ ତିବ୍ଦତକୁ ଅଣାଯାଇଥିଲା । ବୋନପୋସମାନେ ବୁଦ୍ଧ ସେନରାବ ମିୱୋ (ୱାଇଲି: ଗ୍ଶେନ ରାବ ମି ବୋ )ଙ୍କୁ ବୋନର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି , ଯଦିଓ କୌଣସି ଉପଲବ୍ଧ ସୂତ୍ର ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଐତିହାସିକତାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରେ ନାହିଁ ।
ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବିଦ୍ବାନମାନେ ବୋନର ଉତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ବିଭିନ୍ନ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ " ବୋନ " ଶବ୍ଦଟିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି । କେତେକ ସମୟରେ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବୋନ (ୱାଇଲି : ବୋନ ର୍ନିୟିଂ) , ଯାହା ୬୧୮ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ରାଜବଂଶ ପୂର୍ବ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ; ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବୋନ ପରମ୍ପରା (ଯାହାକୁ ୟୁଙ୍ଗଡ୍ରଙ୍ଗ ବୋନ୍ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ - ୱାଇଲି : ଗ.ୟୁଙ୍ଗ ଡ୍ରୁଙ୍ଗ ବୋନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ) ଯାହା ଦଶମ ଏବଂ ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଉଦିତ ହୋଇଥିଲା ; [୪] ଏବଂ " ନୂତନ ବୋନ୍ " କିମ୍ବା ବୋନ ସାର (ୱାଇଲି : ବୋନ୍ ଗ୍ସାର) , ୧୪ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଶେଷ ସମନ୍ୱୟବାଦୀ ଆନ୍ଦୋଳନ ଏବଂ ପୂର୍ବ ତିବ୍ଦତରେ ସକ୍ରିୟ ଥିଲା । [୫] [୬] [୭]
ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ବୋନକୁ ଏକ ନକାରାତ୍ମକ , ପ୍ରତିକୂଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଏ , ଏବଂ ଅନେକ ବୌଦ୍ଧ ଇତିହାସରେ ବୋନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପମାନଜନକ କାହାଣୀ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ତିବ୍ବତୀୟ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ରିମେ ଆନ୍ଦୋଳନ ବୋନପୋ ଏବଂ ବୌଦ୍ଧଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସହିଷ୍ଣୁ ଓ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ସମ୍ମିଳନଶୀଳ ଭାବନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିଥିଲା । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ୧୯୬୦ ଦଶକରେ ବୋନ୍କୁ ଅଧ୍ୟୟନଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଭାବରେ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ ନେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ , ଯାହା ମୁଖ୍ୟତଃ ଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୱାନ ଡେଭିଡ୍ ସ୍ନେଲଗ୍ରୋଭଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥିଲା । ୧୯୫୦ ମସିହାରେ ତିବ୍ଦତ ଉପରେ ଚୀନର ଆକ୍ରମଣ ପରେ , ବୋନପୋ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ୟୁରୋପ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଆମେରିକାରେ ପହଞ୍ଚିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ , ଯାହା ଫଳରେ ପଶ୍ଚିମରେ ବୋନ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା । ଆଜି , ଉଭୟ ତିବ୍ଦତ ଏବଂ ତିବ୍ଦତୀୟ ପ୍ରବାସୀ ସମୁଦାୟରେ ତିବ୍ଦତୀୟମାନଙ୍କର ଏକ ଅଂଶ ବୋନଧର୍ମର ପାଳନ କରନ୍ତି , ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ ସହରରେ ବୋନପୋ କେନ୍ଦ୍ର ରହିଛି ।
ପ୍ରକାରଭେଦ
[ସମ୍ପାଦନା]ଡିମିଟ୍ରି ଏର୍ମାକୋଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲିଖିତ , " ବୋନ୍ ଶବ୍ଦଟି ଅନେକ ବିବିଧ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରାକୁ ସୂଚିତ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । " ବୋନ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ଶାର୍ଦ୍ଜା ରିନ୍ପୋଚେ (୧୮୫୯-୧୯୩୫) , ପେଲଡେନ ସୁଲଟ୍ରିମ (୧୯୦୨-୧୯୭୩) ଏବଂ ଲୋପୋନ ତେନ୍ଜିନ ନାମ୍ଦାକ (୧୯୨୫-୨୦୨୫) ଭଳି ବୋନ ଲେଖକମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର " ବୋନ "ର ବର୍ଗୀକରଣ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ଆଧୁନିକ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ କେତେକ ସମୟରେ ଏହି ବର୍ଗୀକରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି , ଯାହା ନିମ୍ନମତେ : [୫] [୬] [୭]
- ଝାଙ୍ଗଝୁଙ୍ଗ ଏବଂ ତିବ୍ଦତର ପ୍ରାଗଐତିହାସିକ ବୋନ ( ଗ୍ଦୋଦ ମା'ଇ ବୋନ ) । ଏହା ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ରୀତିନୀତି ପ୍ରଥା ଯାହା ଆଜି ପ୍ରାୟତଃ ବିଲୁପ୍ତ । ତଥାପି , ଏହାର ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ହିମାଳୟରେ ମିଳୁଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଧାର୍ମିକ ପ୍ରଥାରେ ବିଦ୍ୟମାନ - ପ୍ରଧାନତଃ ଭାଗ୍ୟ ଆହ୍ବାନ (g.yang 'gug) , ଆତ୍ମା ପୁନର୍ବାର ଆହ୍ବାନ କିମ୍ବା ପୁନଃଆହ୍ବାନ (bla 'gugs) ଏବଂ ମୁକ୍ତି ଆନୁଷ୍ଠାନ (mdos) । ଏର୍ମାକୋଭ ଏହି ପରମ୍ପରା ଏବଂ ୟୁରେସିଆର ସ୍କାଏ ଡିଅର ସଂପ୍ରଦାୟ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ସମାନତା ଦେଖିଥିଲେ ।
- ଶାଶ୍ବତ ବୋନ (ୟୁଙ୍ଗଦ୍ରୁଙ୍ଗ ବୋନ) , ଯାହାକୁ ପୁରୁଣା ବୋନ (ବୋନ ନ୍ୟିଙ୍ଗ୍ମା) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ , ଯାହା ବୁଦ୍ଧ ଟୋନ୍ପା ଶେନ୍ରାବ ଏବଂ ଝାଙ୍ଗଝୁଙ୍ଗର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି । ଏହି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ୮ମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ନ୍ୟିଙ୍ଗମା ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ସହିତ ସମାନ ଅଟନ୍ତି । ଏଥିରେ ପ୍ରାଚୀନ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଯାହା ପ୍ରାକ୍-ବୌଦ୍ଧରୁ (ଭାଗ୍ୟ , ବ୍ଲା ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଥା ସମେତ) ।