Fatymidzi
| Kraj | |
|---|---|
| Tytuły | |
| Założyciel | |
| Ostatni przedstawiciel |
al-Adid li-Din Allah |
| Rok założenia | |
| Rok rozwiązania | |
| Pochodzenie etniczne |
Arabowie |
| Dynastia macierzysta |
Fatymidzi, arab. الفاطميون – ismailicka dynastia kalifów panująca w Północnej Afryce w latach 909–1171[1].
Fatymidzi wywodzili swoje pochodzenie od Fatimy i Alego, jednak przedstawiana przez nich genealogia była powszechnie kwestionowana. W źródłach pojawiają się po raz pierwszy w IX wieku jako przywódcy ismailickiego ruchu, działający w imieniu ukrytego imama Muhammada ibn Isma’ila, którego przyjście jako mahdiego mieli przygotować. Abd Allah al-Mahdi (909–934), właściwy założyciel dynastii Fatymidów, przypisał sobie samemu tytuł mahdiego i założył konkurencyjny w stosunku do abbasydzkiego kalifat na terenie Ifrikijji. Ubocznym skutkiem tej zmiany ideologicznej było wyodrębnienie się w ramach ruchu ismailickiego karmatów, którzy nie uznawali mesjanistycznych pretensji Fatymidów. Następcom Abd Allaha udało się zdominować Maghreb, a w roku 969 Al-Mu’izz (953–975) zdobył także Egipt, co doprowadziło do przeniesienia tam siedziby dynastii i stopniowego zerwania więzów z Maghrebem. Szczyt powodzenia Fatymidzi osiągnęli w roku 1059, kiedy przez krótki czas ich władza była uznawana w samym Bagdadzie. Abbasydów uratowali jednak sunniccy Turcy Seldżuccy, którzy odbili Bagdad, a następnie zagarnęli posiadłości Fatymidów w Syrii i Palestynie. Za panowania Al-Mustansira (1036–1094) Fatymidzi pogrążyli się w kryzysie wewnętrznym, który doprowadził do przejścia rzeczywistej władzy w państwie w ręce kolejnych wezyrów. Jednocześnie kolejne kryzysy dynastyczne doprowadziły do wyodrębnienia się wśród ismailitów nieuznających władzy Fatymidów nizarytów i tajjibitów. Zagrożeni przez krzyżowców ostatni Fatymidzi zwrócili się o wsparcie do sunnickiego władcy Syrii Nur ad-Dina (1146–1174). Jednak przysłany przez niego dowódca, Saladyn, wykorzystał słabość dynastii do jej obalenia i przywrócenia panowania sunnizmu w Egipcie w roku 1171.
Nazwa i pochodzenie
[edytuj | edytuj kod]Dynastia wywodziła swoje pochodzenie od Fatimy, córki Mahometa, a konkretnie od jej syna z Alim Husajna i tym samym uważała się za Alidów. Dlatego przyjęła się dla niej nazwa Fatymidzi (Fatimijjun), chociaż zwolennicy dynastii nazywali ją też po prostu Alidami (ad-Daula al-Alawijja). Generalnie sunnici kwestionowali alidzkie pochodzenie Fatymidów i nazywali ich Ubajdydami (Banu Ubajd), od sunnickiej wersji imienia właściwego założyciela dynastii, Ubajd Allaha al-Mahdiego (909–934)[a].
Kwestia genealogii Fatymidów jest nierozerwalnie związana z początkami ruchu ismailickiego i wyjątkowo zawikłana, a także do dzisiaj całkowicie nie rozstrzygnięta. Źródła zarówno isma’ilickie, jak i sunnickie są zgodne co do tego, że pradziadkiem założyciela dynastii Fatymidów był niejaki Abd Allah (zm. po 874), właściwy twórca ismailickiej misji (da'wa), któremu późniejsza ismailicka tradycja nadała przydomek al-Akbar. Kwestią sporną pozostaje natomiast pochodzenie samego Abd Allaha al-Akbara. On sam i jego pierwsi potomkowie, kolejni przywódcy ismailickiej misji, początkowo występowali jako hudżdża (dosłownie: dowód, wskazówka), czyli przedstawiciele ukrytego imama Muhammada ibn Isma’ila (wnuka szóstego imama Dżafara as-Sadika), którego przyjście jako mahdiego mieli przygotować. Pierwszy fatymidzki kalif, Abd Allah al-Mahdi, przypisał sobie samemu tytuł mahdiego, twierdząc iż przedstawianie się przez jego poprzedników jako jedynie przedstawiciele Muhammada ibn Isma’ila było formą takijji. Imię Muhammada ibn Isma’ila z kolei miało być raczej symbolem oznaczającym każdego prawdziwego imama spośród potomstwa Dżafara as-Sadika, a nie jego konkretnego wnuka, który faktycznie tak się nazywał. Sami Fatymidzi mieli przy tym wywodzić się od Abd Allaha al-Aftaha, jednego z synów Dżafara as-Sadika. Z kolei późniejszy kalif Al-Mu’izz (953–975), w ostatecznej wersji oficjalnej fatymidzkiej genealogii, przedstawiał Abd Allaha al-Akbara jako syna Muhammada ibn Isma’ila, tym samym nawiązując bliżej do tradycyjnej doktryny isma’ilitów, skoncentrowanej wokół osoby tego ostatniego imama[2].
Zarówno sunnici, jak i nieismailiccy szyici, a nawet ismailiccy karmaci, którzy nie uznali roszczeń Fatymidów do imamatu i nadal oczekiwali przyjścia Muhammada ibn Isma’ila jako mahdiego, negowali alidzkie pochodzenie Fatymidów. Zgodnie z najbardziej rozpowszechnioną wersją antyfatymidzkiej propagandy, która ma swoje źródło u piszącego w połowie X w. Ibn Razima, Abd Allah al-Akbar był w rzeczywistości synem Majmuna al-Kaddaha, bardesanity i zwolennika szyickiego heretyka Abu al-Chattaba[3]. Jak jednak w XX wieku wykazał Władimir Iwanow Majmun al-Kaddah wraz ze swoim synem Abd Allahem byli w rzeczywistości żyjącymi w pierwszej połowie VIII wieku tradycjonistami i zwolennikami imamów Muhammada al-Bakira oraz Dżafara as-Sadika. Nie można zatem identyfikować Abd Allaha al-Akbara z Abd Allahem ibn al-Majmunem al-Kaddahem, jak tego chciałaby antyfatymidzka propaganda[4]. Według innej wersji pochodzenia Fatymidów, wywodzącej się od irackiego kronikarza As-Suliego (zm. 946), Abd Allah al-Akbar miał być synem niejakiego Salima, skazanego za herezję przez kalifa Al-Mahdiego (775–785), zaś protoplastą rodu był niearabski klient (ma’ula) plemienia Bahila, Sindan, który służył jako naczelnik policji pod umajjadzkim namiestnikiem Kufy, Zijadem ibn Abihi. Weryfikacja tej „bahilickiej” wersji pochodzenia Fatymidów jest praktycznie niemożliwa. Heinz Halm zwraca uwagę na to, że według niektórych źródeł przybywając do Basry Abd Allah al-Akbar podawał się za potomka Akila, brata Alego, i został jako taki zaakceptowany przez miejscowych. Ponieważ ponadto nie miał on powodów by legitymizować się poprzez przynależność do Akilidów, wydaje się, iż w rzeczywistości to właśnie mogło być jego prawdziwe pochodzenie[5]. Niezależnie od tego jak sprawy miały się w istocie „wątpliwości dotyczące alidzkiego pochodzenia ismailitów [czyli Fatymidów] powinny być traktowane poważnie. Współcześni Fatymidów byli zgodni w kwestionowaniu ich pochodzenia od Dżafara as-Sadika; genealogia Domu Proroka i instytucja alidzkiego nakiba, którego obowiązkiem było strzeżenie alidzkiego drzewa genealogicznego, były w tym czasie tak silnie zakorzenione, że byłoby czymś niemal niemożliwym zrobienie z prawdziwego Alidy oszusta. Co więcej, podczas gdy roszczenia do władzy prawdziwych Alidów, którzy pojawiali się jako pretendenci do tronu lub mahdi, były nader często odrzucane, autentyczność ich genealogii nigdy nie była kwestionowana”[4].
Historia polityczna
[edytuj | edytuj kod]Fatymidzi w Maghrebie
[edytuj | edytuj kod]
Początki Fatymidów jako dynastii panującej na określonym terytorium wiążą się z osobą wspomnianego już powyżej Abd Allaha al-Mahdiego (909–934). Podobnie jak jego poprzednicy Abd Allah żył w Salamijji w Syrii, skąd sekretnie kierował poczynaniami sieci ismailickich misjonarzy (da'i). W roku 902 działająca bez zgody Abd Allaha grupa ismailitów pod przywództwem da’iego Zikrawajha ibn Mikrawajha zdobyła Hims i doprowadziła do powstania efemerycznego państwa w regionie rzeki Orontes. Ostatecznie jednak ta rewolta zakończyła się klęską i doprowadziła jedynie do ujawnienia tożsamości Abd Allaha, który teraz musiał uciekać przed Abbasydami. Początkowo udał się do Egiptu, później zaś do Ifrikijji, chcąc dołączyć do działającego na tym terytorium wśród Berberów Kutama da’iego Abu Abd Allaha. Te plany udaremnili jednak rządzący Ifrikijją w imieniu Abbasydów Aghlabidzi i ostatecznie Abd Allah udał się do Sidżilmasy (w pobliżu dzis. Ar-Risani). Miejscowy władca z dynastii Midrarydów po pewnym czasie kazał go jednak zatrzymać i ostatecznie Abd Allah został uwolniony przez Abu Abd Allaha w 909 roku po tym, jak ten niedługo wcześniej ostatecznie pokonał Aghlabidów i zajął ich terytoria z pomocą swoich berberskich wojowników. Jeszcze w sierpniu tego samego roku Abd Allah przyjął tytuł kalifa, zaś 15 stycznia 910 roku triumfalnie wkroczył do stolicy Aghlabidów, Ar-Rakkady, i publicznie ogłosił się mahdim oraz „przywódcą wiernych” (Amir al-Mu’minin)[6.1].
Przed rządami Fatymidów w Maghrebie stał cały szereg trudności. Religijnie region był podzielony pomiędzy sunnizm, głównie w odmianie malikickiej, oraz charydżyzm, w formach ibadyckiej i sufryckiej. Berberowie byli podzieleni na dwie rywalizujące grupy, Zenata na zachodzie i Sanhadża (do których należeli wspierający Fatymidów Kutama) na wschodzie. W centrum i na zachodzie kraju rządziły dwie dynastie pochodzące ze wschodu, charydżyccy Rustamidzi z Tahertu (dzis. Tijarat) i alidzcy Idrysydzi z Fezu. Część Maghrebu leżącą najbliżej Półwyspu Iberyjskiego posiadali Umajjadzi. Pierwszym zagrożeniem dla władzy Abd Allaha okazał się jednak niespodziewanie jego da’i Abu Abd Allah, który zaczął spiskować przeciwko niemu, ponieważ ten nie był w stanie przedstawić znaków oczekiwanych od mahdiego i ograniczył jego władzę. W roku 911 nowy kalif zabił Abu Abd Allaha, co wywołało bunt części Kutama, który został krwawo stłumiony. Państwo Rustamidów zostało zniszczone w roku 909 jeszcze przez Abu Abd Allaha, jednak zamieszkujący region Zenata pozostali niespokojni i w roku 911 musieli zostać ponownie podporządkowani przez działającego w imieniu Fatymidów Masalę ibn Habusa z plemienia Miknasa, który następnie w roku 920 zdobył Fez, a w 921 Sidżilmasę. Po śmierci Masali władzę nad regionem przejął jego kuzyn, wódz Miknasa Musa ibn Abi al-Afija, który w roku 932 uznał władzę Umajjadów. Następca Abd Allaha, Al-Kaim (934–946), wysłał przeciwko niemu ekspedycję, która odbiła Fez i Tahert oraz ustanowiła z powrotem Idrysydów jako władców zależnych od Fatymidów. Zenata zostali jednak na dłużej spacyfikowani dopiero za Al-Mu’izza (953–975), kiedy jego słynny wódz Dżauhar as-Sikilli walcząc z inwazją Umajjadów w roku 958 dotarł aż do Atlantyku[7].
Malikiccy sunnici raczej biernie przeciwstawiali się władzy Fatymidów, inaczej jednak sprawa miała się z charydżytami[8.1]. W roku 943 wszczęli oni zbrojny bunt pod przywództwem ibadyty Abu Jazida, wywodzącego się z należącego do Zenata plemienia Ifran[9]. Abu Jazidowi udało się zdobyć Kairuan, którego sunniccy mieszkańcy początkowo go poparli, oraz doprowadzić do oblężenia stolicy Fatymidów, Al-Mahdijji. Tych ostatnich uratowała jedynie pomoc Ziriego ibn Manada, wodza należących do Sanhadża Tallkata. Wkrótce sunniccy mieszkańcy Ifrikijji zniechęcili się do łupiących ich bezlitośnie berberskich rebeliantów i w roku 947 Al-Mansur bi-Allah (946–953) ostatecznie pokonał buntowników, „co równoznaczne było z ostatecznym wytępieniem w Maghrebie charydżytyzmu jako zjawiska w skali masowej”