Bin

An filòsofìa, ël bin a l'é un concet sentral dl'ética e dla metafìsica ch'a rapresenta lòn ch'a l'é desideràbil, conform a la natura uman-a, o moralment giust. A l'é l'opòst dël mal e a forma la base dle discussion an sla moralità, an sla felicità, e an sla vita bon-a.

Tichëtte prinsipaj

Ël bin a peul esse definì coma:

• La qualità ëd lòn ch'a l'é moralment giust o virtuos
• Lòn ch'a contribuiss a la realisassion ëd na vita compìa e contenta
• La fin o l'obietiv ëd l'assion uman-a
• La proprietà ëd lòn ch'a l'é degn d'esse desiderà

Sòrt ëd bin

A-i son vàire sòrt ëd bin ant la tradission filosòfica:

Për Platon

• Bin an chiel midem (l'Idea dël Bin): La fons ëd tute le còse bon-e, pì àuta che l'esse midem
• Bin ùtil: Lòn ch'a serv për oten-e n'àutr bin
• Bin piasèivol: Lòn ch'a dà piasì

Për Aristòtil

• Bin assolù: La felicità (eudaimonia), la fin ùltima ëd l'òm
• Bin relativ: Lòn ch'a l'é bon për na përson-a an particolar
• Bin moral: Le virtù

Për la filòsofìa medieval

• Bin real: Lòn ch'a realisa la natura 'd na còsa
• Bin aparent: Lòn ch'a smija bon ma a l'é nen ver

Për la filòsofìa modern-a

• Bin moral: Lòn ch'a l'é giust da fé
• Bin natural: Lòn ch'a contribuiss a la felicità
• Bin metafìsich: La përfession o la completëssa 'd na còsa

Teorìe dël bin

Eudemonism

Ël bin suprem a l'é la felicità o ël benesse (Aristòtil, jë Stòich).

Utilitarism

Ël bin a l'é lòn ch'a massimisa la felicità o ël piasì për ël pì grand nùmer ëd përson-e (Bentham, Mill).

Deontologìa

Ël bin a consist an fé lòn ch'a l'é giust për rispet dël dovèj, nen për le conseguense (Kant).

Etica dle virtù

Ël bin a consist an vive na vita virtuosa, conform a la rason (Aristòtil, Tomà d'Aquin).

Idealism

Ël bin a l'é n'ideja o un valor assolù che l'òm a deuv realisé (Platon, Hegel).

Ël problema dël bin

Ij problema filosòfich prinsipaj an sël bin a son:

• La natura dël bin: Ël bin a l'é na proprietà real o na costrussion uman-a?
• La conossensa dël bin: Com a peulo le përson-e conòsse lòn ch'a l'é bon?
• La realisassion dël bin: Com a peulo le përson-e realisé 'l bin?
• Ël relativism dël bin: Ël bin a varia da coltura a coltura o a l'é universal?

Ël bin ant la metafìsica

An vàire sistema filosòfich, ël bin a l'ha në statut metafìsich:

• Platon: L'Idea dël Bin a l'é pì àuta che l'esse midem, a l'é la sorgiss ëd tut lòn ch'a esist
• Aristòtil: Ël Bin a l'é la fin vers la qual tut a tend
• Tomà d'Aquin: Tut lòn ch'a esist a partéssipa dël Bin, che a l'é identificà con Dé
• Leibniz: Ël mond present a l'é 'l "mèj dij mond possìbij" përchè a realisa ël pì grand bin

Bin e valor

La relassion antra bin e valor a l'é essensial:

• Ël bin a l'é 'l valor fondamental
• Ij valor a son le manifestassion particolar dël bin
• La serca dël bin a guida la creassion ëd valor

Amportansa ant la vita uman-a

La nòsta ëd bin a l'é fondamental për:

• L'orientament moral dj'assion
• La serca dla felicità
• La costitussion dla società giusta
• La comprension dël sens ëd la vita